Perfectionisme: wat er vaak onder zit
Je hebt de mail geschreven. Drie zinnen, een vraag, een afsluiting. Je leest hem nog een keer over. En nog een keer. Je past een woord aan. Dan nog een. Twintig minuten later staat de mail er nog steeds en heb je hem nog niet verstuurd.
Of je geeft een verjaardag voor je dochter. Tien kinderen. Een week van tevoren weet je al precies welke koekjes, welk tafelkleed, welke spelletjes. De dag zelf gaat goed, je hoort de kinderen lachen. En toch ben je bekaf en heb je een knoop in je maag omdat een van de moeders te laat is gekomen.
Dat is vaak wat perfectionisme doet. Van buiten lijkt het op zorgvuldigheid. Van binnen voelt het als een lichte vorm van angst die de hele tijd op de achtergrond meeloopt.
Het verschil met gewoon iets goed willen doen
Iets goed willen doen voelt anders. Je kiest ergens voor, je doet je best, en als het klaar is, is het klaar. Je kunt erbij zitten met een tevreden gevoel. Of met de gedachte: volgende keer doe ik dit anders. Geen drama.
Perfectionisme is het omgekeerde. Je doet je best, en als het klaar is, ben je nog niet gerust. Je kijkt naar wat er nog beter had gekund. Je hoort het complimentje en denkt meteen aan het ding wat niet helemaal lukte. Klaar is bij perfectionisme zelden klaar.
Het verraderlijke is dat de buitenwereld het mooi vindt. Je krijgt complimenten over hoe goed je dingen aanpakt, hoe verzorgd het er allemaal uitziet, hoe betrouwbaar je bent. Niemand ziet wat het je vanbinnen kost. De spanning ervoor. De uitputting erna.
Perfectionisme gaat zelden over kwaliteit. Het gaat vaak over jezelf willen beschermen tegen het gevoel dat je tekortschiet.
Waar het meestal vandaan komt
Veel vrouwen die hier last van hebben, hebben dit niet zomaar uit het niets. Vaak is er ergens een patroon dat al lang meeloopt. Een ouder die het pas goed vond als het hoog cijfer was. Een gezin waarin je werd gezien als je presteerde, en minder als je gewoon zat te zijn.
Dat soort dingen onthoudt een kind. Niet als verhaal, wel als gevoel. Het gevoel: als ik goed mijn best doe, hoor ik erbij. En als ik dat niet doe, dan misschien niet. Dat gevoel groeit mee, ook als de oorspronkelijke ouders allang anders denken.
Daar komt nog iets bij. Voor vrouwen ligt de lat van buitenaf vaak ook gewoon hoger. Je moet een goede moeder zijn en een fijne collega en een betrokken partner en goed voor jezelf zorgen en er nog leuk uitzien ook. Dat ene woord erbij doet meer dan je denkt. Dan is het niet gek dat de eigen lat ook maar hoog komt te liggen.
Waar je het aan herkent bij jezelf
Een paar dingen die je tegenkomt als hier iets van speelt. Je stelt dingen uit, niet omdat je lui bent, maar omdat je het niet goed genoeg kunt afmaken in de tijd die je hebt. Je werkt langer aan iets dan nodig. Je kunt slecht delegeren, want anderen doen het toch niet zoals jij het zou doen.
Of: je begint helemaal niet ergens aan, omdat je van tevoren al weet dat het niet wordt wat jij in je hoofd hebt. Dat lijkt op uitstelgedrag, maar het zit anders in elkaar. Het is bescherming. Wat je niet begint, kun je ook niet verprutsen.
Bewust iets goed genoeg doen
- Kies één taak vandaag waarvan je weet dat je hem normaal gesproken te lang of te zorgvuldig zou doen.
- Stel jezelf een tijd: zoveel tijd krijgt dit, niet meer.
- Lever af als de tijd om is. Verstuur de mail, geef het boek terug, plaats de post.
- Kijk wat er in je opkomt. Onrust, schuld, opluchting, een combinatie. Probeer er niet meteen iets mee te doen, alleen op te merken wat er is.
Dit is geen pleidooi om slordig te worden. Het is een manier om zelf te merken dat de wereld niet instort als iets niet perfect is. Dat is een ervaring die je niet kunt redeneren, alleen meemaken.
Mischa heeft een begeleide meditatie van twaalf minuten ingesproken. Je krijgt hem gratis in je mailbox.
Wat het je kost zonder dat je het ziet
De extra uren zijn niet eens het ergste. Wat veel zwaarder weegt zijn de momenten die je mist. De verjaardag waar je niet kon ontspannen omdat je in je hoofd al bij de afwas zat. De vakantie waar je drie dagen nodig had om eindelijk te landen. Het complimentje dat je niet kon aannemen omdat je hoofd zei: ja, maar ik had nog beter gekund.
Echt aanwezig zijn wordt moeilijk als je hoofd altijd ergens een oordeel klaar heeft. Er is altijd iets onaf, altijd iets wat beter kan. Zo glijden er jaren voorbij waarin je ontzettend hard hebt gewerkt en weinig hebt geleefd.
Goed genoeg is ook een keuze
Mensen om je heen waarderen je zelden om je perfectie. Ze waarderen je om wie je bent, hoe je naar ze luistert, hoe je er was toen het lastig was. Het idee dat je perfect moet zijn om geliefd te zijn, is een oude gedachte die niet meer klopt. Je mag hem leren herkennen en er minder geloof aan hechten.
Vraag het eens, als je durft, aan iemand die van je houdt. Waar waardeer je mij eigenlijk om? De antwoorden gaan vaak ergens anders over dan jij denkt. Bijna nooit over de mooie verjaardag. Vaker over hoe je iemand in zijn waarde laat. Of dat je vroeger eens hebt opgebeld op een dag dat het zwaar was.
Veelgestelde vragen
Is perfectionisme altijd ongezond?
Nee. Hoge eisen aan jezelf hebben is op zich prima en kan veel moois opleveren. Het wordt zwaar als het de hele tijd aan staat, als je rust niet meer vindt, en als je gevoel van eigenwaarde steeds afhankelijk is van of iets gelukt is. Dan gaat het niet meer over de taak, maar over jou als persoon.
Hoe weet ik of ik perfectionist ben?
Een paar vragen die wat zeggen. Praat ik veel langer streng tegen mezelf dan een foutje rechtvaardigt? Vermijd ik dingen te beginnen omdat ze niet perfect kunnen worden? Voel ik vaak een knoop in mijn maag voor en na dingen die voor anderen gewoon zijn? Als je vaak ja zegt, speelt hier waarschijnlijk iets.
Wat is een goede eerste stap?
Opmerken. Niet jezelf verwijten dat je perfectionist bent, want dan ben je weer perfectionistisch over je perfectionisme. Gewoon zien op welke momenten de angst om tekort te schieten je beslissingen stuurt. Dat zien is al een verschuiving.
Helpt begeleiding hierbij?
Vaak wel. Omdat het meestal teruggaat op patronen die al heel lang meelopen, is het lastig om er in je eentje voldoende afstand van te krijgen. Een coach of therapeut kan helpen zien wat je zelf niet meer ziet. Het hoeft geen jarenlang traject te zijn. Soms is een paar gesprekken al genoeg om iets te laten verschuiven.
Goed willen doen is mooi. Jezelf overal voor straffen als het niet perfect lukt, niet. Het verschil daartussen voelen, en er iets minder hard op reageren, is genoeg voor nu.
Coach. Begeleidt samen met Mischa retraites op Vlieland en schrijft de artikelen van momentje.